Den Haag

'Sporen van smaragd' in de hofstad

Door Andrea A. Kroon 

Indische identiteit

Het eeuwenlange verkeer met Zuidoost-Azië heeft sporen in het stadsbeeld achter gelaten: een internationaal gedeeld erfgoed (shared heritage). In 2010 startte de afdeling Monumentenzorg en Welstand van de gemeente Den Haag een inventarisatie van het gebouwde Indische erfgoed uit de periode voor 1945. Het project, Sporen van Smaragd, heeft aangetoond dat niet alleen de naamgeving van wijken, straten en individuele panden nog herinnert aan de band met Nederlands-Indië. Ook in de vormgeving van architectuur en interieurs zijn sporen terug te vinden: van gevelsculpturen in Javaanse kledij tot glas-in-lood in de vorm van wajangpoppen, van interieurensembles van tropisch hout tot tegeltableaus met inheemse namen. Het zijn uitingen van de ambities, identiteit, herinneringen en soms ook heimwee van de bewoners.

De gedachte bestaat dat in Den Haag rond 1900 huizen werden gebouwd met een ‘typisch Indisch’ karakter, waarbij een ideaalbeeld wordt opgeroepen van witgepleisterde koloniale villabouw en serres met palmen en rotanmeubels. Inderdaad refereren veel bouw- en interieuronderdelen aan Nederlands-Indië, maar ze zijn verre van eenduidig en niet altijd nagelvast. Meer bepalend was de sfeer in de wijk, die door de clustering van zoveel repatrianten een specifiek karakter kreeg. Het ‘Indische’ element uitte zich niet zozeer in onroerend goed, als wel in de naamgeving van winkels, pensions en woonhuizen, en in de inrichting (een kwetsbaar onderdeel, waarvan dan ook veel verloren ging). Op Java geboren architecten kozen voor hun Haagse ontwerpen eerder de strakke moderne bouwstijlen van het interbellum dan verwijzingen naar inheemse stijlen. Ook Nederlandse architecten die door de Archipel reisden, zoals H.P. Berlage (1864-1937) en K.P.C. de Bazel (1869-1923), verwerkten deze inspiratie op conceptueel niveau, niet in herkenbare ornamentiek.

Ook buiten de Archipelbuurt en het Bezuidenhout, die traditioneel als dé Indische buurten worden beschouwd, bevinden zich vele clusters van gebouwen met een Indisch verleden: in het Centrum, Statenkwartier, Zorgvliet, Segbroek, etc. Niet alleen een straat vernoemd naar Java of haar Hollandse gouverneur, ook het wapen van Batavia in een monumentaal kantoorpand en het onopvallende pandje waarin de eerste Haagse toko werd gevestigd, illustreren de band met Nederlands-Indië. Een verwijzing naar de projectpublicatie (Sporen van Smaragd. Indisch erfgoed in Den Haag 1853-1945) is hier dan ook op zijn plaats.

Archipelbuurt

De huidige Archipelbuurt valt onder het stadsdeel Centrum en telt meer dan 18 locaties die vernoemd zijn naar de eilandengroep van voormalig Nederlands-Indië. Ze wordt begrensd door de Scheveningseweg, Ary van der Spuyweg, Kerkhoflaan, Koninginnegracht en Javastraat. Dit deel van de stad werd in de 19de eeuw gebouwd als woonwijk en vormde destijds een van de eerste grootschalige uitbreidingen buiten de singels van het oude centrum. Het stratenplan is tussen 1869 en 1889 geleidelijk tot stand gekomen na de bouw van het aangrenzende gebied Willemspark I (1857-1963) en tegelijkertijd met Willemspark II (vanaf 1870), waarmee het dan ook in functie en bebouwing nauw samenhangt.

Ontstaan

Langs de zuidgrens van de Archipelbuurt lag een oude landweg, de Laan van Schuddegeest, tegenover Willemspark I. Deze weg was al enkele jaren bebouwd, maar het grootste deel van het omliggende terrein had rond 1850 nog een landelijk karakter. Beeldbepalend was de Alexanderkazerne (1841-1848), door koning Willem II (1792-1849) in 1848 vernoemd naar de kort daarvoor overleden prins Willem Alexander Frederik Constantijn Nicolaas Michael (1818-1848). Hij was de tweede zoon van de koning en had na zijn studie te Leiden carrière gemaakt in het leger. Ook het oefenterrein dat in de 18de eeuw bekend stond als ‘Het Slagveld’, werd nu Alexander(s)plein genoemd. Hagenaars spraken overigens liever van Alexander(s)veld, omdat het in feite een zandvlakte was, waarop in de winter werd geschaatst totdat het plein werd verkleind voor de bouw van het stadhuis.

Naar het westen en noorden waren de Israëlische, Rooms-Katholieke en Algemene begraafplaatsen van de stad gelegen. Ten oosten werd het gebied afgesloten door het Kanaal, aangelegd in het verlengde van de Prinsessegracht in de jaren 1830. Toen de bouwwerkzaamheden eind 19de eeuw op gang kwamen, lag er geen grondig stedenbouwkundig ontwerp ten grondslag aan het stratenplan. Stukken grond werden aangekocht door verschillende particulieren en bouw- en exploitatiemaatschappijen, waaronder Duinweide van A.N. de Lint. Die hadden ieder hun eigen architecten in dienst. De stratenloop werd grotendeels bepaald door de bestaande wegen en waterlopen (waaronder de Haagse Beek), de ondergrond (deels duinzand en deels zandig moerasveen) en het winstoogmerk. Er werd gekozen voor een vrij hoge bebouwingsdichtheid, wat meer inkomsten per m2 betekende.

Oorspronkelijk was de Archipelbuurt een duingebied tussen de Scheveningseweg en de Laan van Schuddegeest. Die laatste werd in 1861 omgedoopt tot Javastraat, waarna ook de naamgeving van nieuwe straten steeds aan de geografie van Nederlands-Indië zou herinneren. Als eerste werden de Balistraat (1869) en de Sumatrastraat (1870) aangelegd. Daarna werd ten westen van de Bankastraat (1873) gebouwd: Billitonstraat (1879), Borneostraat (1878), Riouwstraat, Sundastraat en Madurastraat (1879), Malakkastraat (1880), Celebesstraat, Bonistraat en Timorstraat (1881). Vervolgens werd het overige gebied tot aan de Koninginnegracht voltooid: Atjehstraat (1881), Batjanstraat (1886) en Delistraat (1888). Als laatste werd de Lombokstraat (1889) vernoemd, eerder onderdeel van de Delistraat.

Dit is slechts en klein deel van het artikel dat in het boek Onze Indische buurten verschijnt. Volg onze website en de Facebookpagina Indische buurten voor informatie over de verschijningsdatum.

Historische foto's Archipelbuurt (collectie Haags Gemeentearchief)

View the embedded image gallery online at:
https://indischebuurten.nl/buurten/den-haag#sigProId7d8a60cc65

Hedendaagse foto's Archipelbuurt (Dick Rozing)

View the embedded image gallery online at:
https://indischebuurten.nl/buurten/den-haag#sigProIdf6d641fb89

Historische foto's Bezuidenhout (collectie Haags Gemeentearchief)

View the embedded image gallery online at:
https://indischebuurten.nl/buurten/den-haag#sigProId8f77302301

Hedendaags foto's Bezuidenhout (Dick Rozing)

View the embedded image gallery online at:
https://indischebuurten.nl/buurten/den-haag#sigProId5eaedc088e