Bergen op Zoom - Verdwenen of nooit verschenen?

Door Thijs Borgers

De straatnamen van Bergen op Zoom

Het huidige Bergen op Zoom heeft net als veel andere steden een systematiek in de straatnaamgeving. Zo zijn er wijken met straatnamen die verwijzen naar schilders, zeehelden, bloemen en componisten. Met deze systematische straatnaamgeving is men pas in 1930 begonnen. De gemeente plande in dat jaar acht nieuw te bouwen wijken met een thematische naamgeving. Voor één van deze wijken, die zou komen te liggen aan de noordrand van het historische centrum, was het plan om de straten namen te geven die verwezen naar eilanden in de Indische archipel.

Indische straatnamen

Nieuwe uitbreidingen vragen om nieuwe straatnamen. Om deze reden had het gemeentebestuur in 1930 een lijst klaarliggen met zesendertig te vergeven straatnamen. Op deze lijst stonden ook de vier straatnamen die de Indische buurt moesten vormen. Dit waren de Javastraat, de Sumatrastraat, de Borneostraat en de Celebesstraat. Waarschijnlijk waren deze straatnamen gekozen op initiatief van dhr. P.A.F. Blom, die, voordat hij in 1929 burgemeester van Bergen op Zoom werd, een rechterlijk carrière in Nederlands-Indië achter de rug had. De vier Indische straatnamen werden officieel vastgesteld door de gemeenteraad op 1 augustus 1930. De uitbreidingsplannen in de acht nieuw geplande wijken uit 1930 zijn zichtbaar op een stadsplattegrond uit 1932. Enkele tientallen straten zijn ingetekend op de plek waar de Indische wijk gebouwd zou gaan worden. Op deze plattegrond staan echter geen straatnamen aangegeven, maar het kan erop wijzen dat de gemeente plannen had om meer dan vier straten een Indische te geven

De vier Indische straatnamen van de straatnamenlijst zijn wel zichtbaar op een stadskaart van Bergen op Zoom uit 1936. Overigens wordt de Indische buurt hier doorkruist door de Moerstraatsebaan. Dit was de oude verbindingsweg van Bergen op Zoom met het nabijgelegen kerkdorp Moerstraten. Deze straat werd blijkbaar niet herbenoemd tot een Indische straatnaam in dit plan. Datzelfde jaar stelde de gemeente echter een nieuw uitbreidingsplan voor het gebied op. De Celebesstraat, de Borneostraat en een gedeelte van de Javastraat van de kaarten van 1932 en 1936 zijn hierin nog te herkennen, maar de Sumatrastraat viel net buiten dit plangebied en is niet ingetekend.

Waar blijft de buurt nu?

Uiteindelijk is van deze plannen weinig terecht gekomen. In de jaren dertig en veertig verscheen er in het plangebied nauwelijks of geen nieuwe bebouwing. Dit is duidelijk te zien op een overzichtskaart van beschadigde gebouwen in Bergen op Zoom van vlak na de Tweede Wereldoorlog. De enige bebouwing in de geplande Indische buurt bevond zich langs de al bestaande straten Moerstraatsebaan en Zandstraat. De rest van het plangebied blijft leeg, hoewel de Javastraat en de Borneostraat wel met naam aangegeven zijn op de kaart. De Celebesstraat was in deze tijd wel al gerealiseerd, zij het korter dan aangegeven op het plan uit 1936.

Een van de oorzaken van het niet uitvoeren van de bouwplannen was de economische malaise van de jaren dertig, die ook in Bergen op Zoom voelbaar was. Dit gezegd zijnde, hadden de stadsuitbreidingsplannen van 1930 zich in eerste instantie voornamelijk gericht op de zuidkant van de stad. Toch leek men nog steeds vast te houden aan het idee dat de Indische buurt gebouwd zou worden. Een uitbreidingsplankaart uit 1947 laat wederom de Borneostraat, Sumatrastaat en Javastraat zien. Een volgende kaart uit 1950 laat nog één keer het trio van straten zien met zelfs enkele nieuwe straten ingetekend. De Celebesstraat sloot in deze plannen echter allang niet meer aan op de Indische buurt. Verwijzingen naar de Indische buurt worden nu schaarser. Latere kaarten uit onder andere 1952, 1955 en 1960 verwijzen in het straatnamenregister nog wel naar het bestaan van de gerealiseerde Celebesstraat en de geplande Borneostraat en Javastraat. De Javastraat wordt echter niet meer ingetekend als straat maar slechts als vermelding in het straatnamenregister en de verwijzingen naar de Sumatrastaat zijn volledig verdwenen.

Bovenstaande is een deel van het artikel van Thijs dat in het boek Onze Indische Buurten verschijnt. Volg deze website of onze Facebookpagina Indische buurten voor de verschijningsdatum.