Den Helder – Marinestad, vanaf de Gouden Eeuw verbonden met Indië

Door Rens Schendelaar

Er is vanaf het begin van de Gouden Eeuw geen plek in Nederland die zo verbonden is geweest met de vaart op de koloniën dan het Marsdiep. Vanuit dit zeegat bij Den Helder zeilden de schepen naar verre landen en keerden er na een lange zeereis met volle lading terug. De scheepvaart op het Marsdiep gaf de plaatselijke bevolking goede inkomsten. Een voorname aandeelhouder en bewindhebber van de compagnieën kocht er van zijn winsten uit belegging zelfs land. Isaäc Le Maire was in Den Helder eigenaar van het grondgebied dat bekend staat als de woonwijken Nieuw Den Helder en de Schooten. Dat de Marsdiepdorpen belangrijk waren voor de compagnie blijkt uit de vernoeming van twee VOC schepen met de scheepsnamen de Helder, en Huijsduijnen (Huisduinen is een zeedorp bij Den Helder). Daarbij vertrokken vanuit de Helderse haven de schepen met koloniale troepen die de overzeese gebieden tegen invallen en onlusten moesten beschermen. Hierbij waren ook inwoners uit Den Helder zodat iedereen in deze stad wel familie, een vriend of een bekende overzee had. Vroeger was het de gewoonte dat een groot aantal marineschepen waren vernoemd naar de overzeese gebieden. Tegenwoordig heeft de Koninklijke Marine nog slecht een vernoeming, het duikvaartuig Soemba. Een bijzonderheid is wel dat het grootse schip van de marine tijdens de indienststelling in 2014 naar Karel Doorman is vernoemd. Doorman kwam om het leven als schout-bij-nacht van de geallieerde vloot in 1942 tijdens de Slag in de Java Zee.

Omstreeks 1900 was Den Helder een betrekkelijk arm stadje. De bevolking bestond voornamelijk uit arbeiders, die weliswaar in Rijksdienst waren en daardoor een vast inkomen hadden, maar leefden zonder enige luxe. De Mobilisatie van 1914 bracht daarin verandering. Een sterke militaire bezetting gaf levendigheid en vertier. Er kwam drukte op straat en in de winkels. Maar desondanks bleef Den Helder een eenzijdig georiënteerde stad; een marinestad. Wel nam het inwonertal toe door de groei van de marine zodat stadsuitbreiding noodzakelijk werd. In 1920 werd daarom een aanvang gemaakt met woningbouw in het nog landelijk gebied achter de Polderweg. De bouw was de aanzet tot de vorming van een geheel nieuwe wijk. Daar vonden ook de eerste straatvernoemingen plaats naar overzeese gebieden. Op 22 juli 1919 besloot de gemeenteraad tot de namen Javastraat en Balistraat. De straten werden aangelegd in de voormalige polder het Nieuwland, ook bekend als de Helderse Polder.  In de huizen aan de Javastraat en Balistraat vestigden zich gezinnen die moesten rondkomen van een klein inkomen, veelal militairen met een minimumtraktement. In de jaren twintig vernoemde men geen straten naar overzeese koloniën. Wel was er veel animo bij aannemers om daar te bouwen. Aan de Javastraat worden de eerste acht herenhuizen gebouwd. En op 18 april 1922 schreef de krant dat: “Binnen niet al te lange tijd zullen aan de Javastraat meer huizen worden gebouwd. Het ligt op de weg van de gemeente te zorgen dat die omgeving daardoor geschikt gemaakt wordt. Een beletsel om te bouwen is de in de richting van de Linie bevindende rokerij van de gebr. Kraan. In het belang van de volksgezondheid en van de volkshuisvesting moet die rokerij zo spoedig mogelijk verdwijnen”. Ook werd de sloot langs de Javastraat gedempt, een brievenbus geplaatst, riolering gelegd en werd er bestraat. Dat was noodzakelijk want de Vakschool voor meisjes (Huishoudschool, De Boeg) werd in de zomer van 1923 geopend. Maar er kwamen meer voorzieningen. In 1923 vond de bouw plaats van de RK jongens Jozefschool aan de Polderweg en de RK meisjes Mariaschool aan de Javastraat. Voor de allerkleinsten bouwde men de RK fröbelschool St. Catharina aan de Javastraat. Op het nog onbebouwde terrein op de hoek Javastraat-Polderweg kwam het RK Lidwina ziekenhuis naar een ontwerp van architect Scheepens.

Na de aanleg van de Transvaalbuurt ontwikkelt de Directeur van Gemeentewerken in 1930 een plan voor het aanleggen van straten tussen de Singel en de Javastraat. In diezelfde periode wil het bestuur van Helders Belang, nu bekend als VVV, de marine eren door Den Helder de naam te geven van Marinestad. Daarbij was er het plan voor het geven van straatnamen afkomstig van Indië, bijvoorbeeld Celebesstraat en Molukkenstraat, zodat een Indische wijk ontstaat. Voor het geven van dergelijke Indische namen moest het gemeentebestuur zorgen, zodat de gemeente kon tonen dat de marine voor de inwoners van Den Helder van zeer groot belang is, aldus het bestuur van Helders Belang. In de zomer van 1931 stellen B&W voor om straten in het westelijk uitbreidingsplan koloniale namen te geven. Zij kregen de namen: Sumatrastraat, Celebesstraat, Timorstraat, Borneostraat, Ambonstraat, Madoerastraat, Lombokstraat en Soembastraat. Ook werd in de jaren ’30 met het Timorpark begonnen. Tijdens WO II was de haven van Den Helder een doelwit. Bewoners in de Indische buurt werden opgeschrikt tijdens een luchtaanval van 29 september 1940. Er was veel materiële schade, glas- en pannenschade. Gedurende de oorlogsjaren zorgden de luchtaanvallen voor grote angst, zodat de bewoners massaal de stad verlieten. Na de oorlog, tijdens de wederopbouw, kwamen de bewoners weer terug. In 1949 werd de Koningin Julianaschool achter de Javastraat als eerste naoorlogse school in gebruik genomen. Ook de nieuwe Comeniusschool aan de Celebesstraat werd in gebruik genomen. De jaren vijftig kenmerken zich door een sterke uitbreiding van de stad. Dat betekende meer kinderen, en de behoefte aan meer lagere scholen. De Prins Bernhardschool aan de Lombokstraat en de J.P. Coenschool aan de Bankastraat (ook Bankastraatschool genoemd) werden in gebruik genomen. De schooltuintjes van deze scholen lagen aan de Lombokstraat op de hoek met de Javastraat. En er werd een tweede kerk in de Indische buurt gebouwd, de oudkatholieke kerk aan de Timorlaan. Voor het middelbaaronderwijs werd de Rijks HBS aan de Timorlaan en het gemeentelyceum aan de Molukkenstraat geopend. Hiermee had de Indische buurt tal van onderwijsinstellingen. Tevens vond de bouw plaats van de woningen aan de Ceramstraat ten zuiden van de Timorlaan en aan de Molukkenstraat. Vanaf dat moment spreekt men van een Indische buurt Zuid, gelegen tussen Ceramstraat, Sumatrastraat, Javastraat, Timorlaan en Timorpark en de Indische buurt Noord, gelegen tussen Javastraat en Singel. Ondanks de groei van de Indische buurt waren er slechts een klein aantal winkels; namelijk in de Ceramstraat en een kruidenier aan de Javastraat.

Wie anno 2016 een wandeling maakt door de Indische buurt ziet dat de oudkatholieke kerk en het gebouw van de Rijks HBS aan de Timorlaan, en het gemeentelyceum aan de Molukkenstraat plaats hebben gemaakt voor hoge woningbouw. Door de afname van kinderrijke gezinnen zijn oude basisscholen verdwenen of gefuseerd. Wat wel is gebleven is de vroegere gemeentekwekerij met het kassencomplex aan de Soembastraat, nu beter bekend als de Oranjerie. Het botanische kassencomplex bevat zelfs bijzondere planten die door bemanningsleden van marineschepen op hun reizen naar de Antillen of het vroegere Nederlands-Indië, toen dat nog mocht, naar Den Helder zijn meegenomen. Een aantal van die planten kwam terecht in de kassen van de toenmalige gemeente kwekerij. Ook zijn door de historische banden van de marine met Indonesië een aantal Maleise woorden in het Helders taalgebruik opgenomen. En bij menig oud marinegezin staat nog een bijzonder theeservies in de kamer of hangt een versiering als souvenir aan de wand, als herinnering aan de voormalige overzeese koloniën.

Een uitgebreider hoofdstuk verschijnt in het boek Onze Indische Buurten. Volg onze website en Facebookpagina Indische Buurten voor de verschijningsdatum.

De 82 historische foto's zijn beschikbaar gesteld door de Helderse Historische Vereniging

View the embedded image gallery online at:
https://indischebuurten.nl/buurten/30-den-helder#sigProId1a8ef4023a

Hedendaagse foto's 118 stuks (gemaakt op 31 juli 2018 na hevige regenbui door Dick Rozing)

View the embedded image gallery online at:
https://indischebuurten.nl/buurten/30-den-helder#sigProIda5f669d4c6

.